История создания

Арыскан ортумак школазының чурт-шинчилел музейиниң төөгүзү.

        МУЗЕЙ – дилеп тыварының,  кадагалап шыгжаарының,  чыып тургузарының,  көргүзүп делгээриниң   албан чери болур

       Школага музейни тургузуп алыр деп кузел-бодал шагда-ла төрүттүнген турган. Хөй чылдар иштинде удуртукчу бооп ажылдаан үелеримде, школаның юбилейлерин эрттирер белеткелдер үезинде төөгүнүң чуруктарын чыып, сактыышкыннарны бижидип, альбомнарны хөйү-биле башкылар, өөреникчилер кылган турган.  Эвээш, бичии экспонаттарны чыып, төөгүлүг чуруктарны  шыгжап, кадагалап чордум. Бистиң бичии суурувустан  дыка көвей ат-алдарлыг кижилер үнген, Тывавыстың хөгжүлдезинге олар улуг үлүг хууну кииргеннер. Оларга чоргаарланып, магадап ханмас чордум.  Ынчангаш чонувус, аныяктар, өөреникчилер төөгүнү билип, өгбелеринге чоргаарланып, оларның үлегеринге кижизиттинип чорзун дээн бодалым-биле музейни кылдыртып эгелээн мен.

       Музейни кылып алырының база бир чылдагааны болза,  мээң чоок кижилеримниң төөгүге арттырган балалбас истерин  ажы-төлүмге, уйнуктарымга, салгалдарымга арттырып, оларга өгбелеринге чоргааралды оттуруп, төөгүнү өөредип бериксээн күзелим болган. Чүге дизе кырган-ачам Сырбыкай Кыргыс Сонамович Улуг-Хем кожууннун Белдир-Кежиинге, Чодураага, Арысканга МЧАЭлерни, колхозтарны тургусчуп, хөй чылдар иштинде колхоз даргалап үре-түңнелдиг ажылдаан, ачам Сырбыкай Минчир-оол Кыргысович бүгү назынында механизаторлап, дүжүт ажаалдазының үезинде каш катап тиилекчи болуп шаңнал-макталдыг ажылдап чораан.  Кайызы-даа СССР-ниң бедик шаңналы  «Күш-ажылдың Кызыл Тук» ордениниң эдилекчилери болганнар. 

         База өгбелерим авамның ада-иези  кырган-ачам Очур Донгак Чудулбеевич, кырган-авам Очур Дукеш Самбууевна база-ла суурнуң төөгүлүг өгбелери болур. Оларның 100 чылдаан юбилейин 2017 чылда суурувуска бир солун, уттундурбас  хемчег-биле эрттирдивис.

         2018 чылда удуртукчу ажылдан хосталган мен. Мээң орнумга директор бооп ажылдап эгелээн дуңмам, төөгү башкызы, амгы үеде Иштии-Хем школазының директору Бадарчи В.В. музей ажыдар деп шиитпирни үндүрген. Эге дээреде солчуп турар стендини школаның кирип кээр холлга кылдывыс. В.В. Бадарчи музей айтырыын шиитпирлеп, Тываның Национал музейниң директору, дыл эртемнериниң доктору  Каадыр-оол Алексеевичиге  дуза, сүме болгаш деткимчени дилеп барган. Ажыл шуудап чорда  директорлар солушкан. Бо эгелеп алган ажыл турупкан.

       2019 чылда кожуун чергелиг өөреникчилерниң Шагаазын школавыска эрттирерде өгнү диленип тургаш чыып, дерип алдывыс. Өгнүң ханаларын Дөнен Родислав Допур-оолоович школага белекке берген.    Иштики дериг-херекселдери суурнуң чонунуң бергени өгнүң эт-севи ам экспонаттар апарган.  2020 чылда өгнүң эжиин, музейге немелде витриналарны күш-ажыл башкызы Серин Игорь Кудер-оолович база ажылчынывыс Доктугу Даш-оол Чаш-оолович чаартып кылганнар.

         «Чоорул ону, кандыг-даа деткимче чок чувени» дээш соксап каарымга, Бадарчы В.В. мени албадал  чыгыы-биле ажылды уламчылаар кылдыр сургааны база идиг болган.

           Бодумнуң бүдүжүм ындыг, эгелээн чүүлүмнү черле ара каар хөңнүм чок,  ынчангаш 2020 чылдың февраль айда сумунуң даргалары, бодумнуң өөреникчилерим болур чагырыкчывыс Борбак Б.К., ,  сумунуң баштыңы Донгак Ш.Ч.- биле кады Кызылче чоктааш катап база даргага Бичелдей К.А., четтивис. Ооң соонда Каадыр-оол Алексеевич витриналарны, музейге салыр экспонаттарны Тываның национал музейниң ажылдакчылары-биле 2020 чылдың март 23-те чоргускан. Директорувус Аляна Сандак-Доржуевна музей кылыр өрээлди аңгылап берген. Ол хүн дыка хөй чүүлдерни музейниң ажылдакчыларының кылган ажылдарындан көрүп, билип, өөредилгени эрттим. Бо музейниң ажыттынарынга эң улуг дузаны, деткимчени  бистиң чоргаарланып чоруур чаңгыс чер чурттуувус, Тываның Национал музейиниң даргазы, дыл эртемнериниң доктору, хөй-хөй шаңналдарның болгаш хүндүлүг аттарның эдилекчизи,  Бичелдей К.А. көргүскен.  

       2020 чыл чуртка дыка берге чыл болган, аарыг ковид дээш карантин чарлаттынарга ажылывыс саадай берген.  Чайгы үеде музей кабинетти ремонтулап, чараш болзун дээш шаам-биле кылдырттым. Канчаар дериир, ам-даа витриналарны чүнүң-биле кылдыртыр деп айтырыг тургустунган. Шак бо байдалга Сарбыкай Чейнеш Минчир-ооловнаның дузазы, сүмези ажыктыг болгаш эки болду. Ол чарлалдардан эрги садып турар стенка, сервант  көргүскеш, «Мынчаар кылып аар сен, шкафтар боттары-ла экспонат болур» дээни-биле Бадарчи Владимир Владимировичига саттырып, Кызылдан бадыртып алдым.  

           Школавыс коллективинден күзелдиг  кижилер акша-копеек-биле шаа-биле дузазын көргүскен.  Баннерге кылдыртып алганым улуг чуруктарның өртээн Аляна Сандак-Доржуевна школаның өмүнээзинден төлеп берген. Эң ылангыя ажылчыннар дузалажып, ремонтуну, септеп кылыр  хөй ажылды кылчып бердилер. Олар дээрге Самбуу З.М., Уйнукай С.Г., Бурбучап Ч.К., Байыр А.М., Доктугу Д.Ч., болгаш өскедер-даа.

          Музейни тургузар дугайында сумунуң  вайберде бөлүүнге чарлап, чондан эрги шагның эдилелдерин, экспонаттарны элээн кашты чыып алдывыс.  Суурувустуң ус-шевер чурттакчылары Сат Герман Оюдаевичи, Бадынам Эрес Анай-ооловичи оолдарының башкылары Хертек Урана Уран-ооловна, Конгар Роляна Данововнаның дилээ-биле тыва өгнүң бичиилеткен дериг-херекселин  чазап, кылып  бергеннер.   Шагонарның 2 дугаар школазының күш-ажыл башкызы, Арыскан школазының доозукчузу  Сат Ким Данзы-Белекович ширээни кылгаш белекке берди. Эң ковей экспонаттарны Сенди Р.К., (ада-иезиниң шаңнал, макталдары), Сарбыкай Ч.М. (ачазының шаңнал, макталдары, эрги акшаларны), Очур Л.М. (төөгүлүг чуруктарны, СССР эрги акшаларын), Самдан Р.М. (аптаралар, даш дээрбени, согааш-бала, уур-бала) бергеннер. Музейге ажылынга хамааржыр эң-не бир дугаар республика чергелиг киришкен мөөрейивис түңнелдиг болган. Аңаа 9 класстың өөреникчизи Донгак Идегел 2 черге толептиг болган. Удуртукчу башкызы Сарбыкай Чейнеш Минчир-ооловна. 

 Ам-даа кылыр ужурлуг ажылдарывыс көвей, документилерин кылдыртыры, бүрүткедип алыры, янзы-бүрү мөөрейлерге киржири , өөреникчилер-биле шинчилел ажылдары чоргузары, немей экспонаттар чыыр дээш оон-даа өске.  Школада кылып алганывыс музей улаштыр ажылын чорудуп, сайзыраарынга бүзүрелим улуг.

Кыргыс Чечеймаа Минчир-ооловна, музейниң эргелекичзи.

2021 чылдың февраль 5.